هود آزمایشگاهی چیست و چه کاربردی در آزمایشگاه دارد؟

هود آزمایشگاهی، علاوه بر تهویه و تصفیه هوا، برای محافظت از اپراتورها در برابر مواد سمی، بخارات شیمیایی و همچنین حفظ نمونه های آزمایشی از آلودگی، اساسی است.

با توجه به نیازهای مختلف آزمایشگاهی، انواع مختلفی از هود، طراحی و استفاده می شود که هرکدام وظایف و کاربردهای خاصی را بر عهده دارند. انتخاب صحیح هود آزمایشگاهی می تواند تاثیر مستقیمی بر کیفیت نتایج آزمایش، سلامت پرسنل و حتی طول عمر سایر تجهیزات داشته باشد.

در این مقاله از آرکاراد تجارت (ARTECO)، به معرفی انواع هود آزمایشگاهی، کاربردها، ساختار و اجزاء آنها پرداخته خواهد شد. همچنین به بررسی اهمیت و نیاز به استفاده از هود در آزمایشگاهها و ارائه راهکارهایی برای انتخاب و استفاده بهینه از این تجهیزات پرداخته خواهد شد.

هود آزمایشگاهی چیست و چه کاربردی در آزمایشگاه دارد؟

هود آزمایشگاهی یکی از لوازم و تجهیزات مورد نیاز در هر آزمایشگاهی است. وجود این دستگاه از یک طرف محافظ جان افرادی است که در آزمایشگاه مشغول به کار هستند و از طرف دیگر طول عمر دیگر دستگاهها به آن وابسته می باشد. 

هود آزمایشگاهی در اصل عملیات تهویه هوا را در آزمایشگاه بر عهده دارد از اینرو وجود آن در هر آزمایشگاهی ضروری و حیاتی است. البته مدل های مختلف هود با توجه به نوع کاربرد آن در هر آزمایشگاهی متفاوت است.

وجود هود آزمایشگاهی باعث می شود تا میکروبها، عوامل شیمیایی و بخارات اسیدی قلیایی، سوزنده، ویروس و انگل ها  جان اپراتور را تهدید نکند. از این دستگاه برای مکش ذرات معلق در هوا بهره می برند. همچنین از آن به عنوان ضدعفونی کننده هوا نیز استفاده می کنند. با توجه به وظایفی که بر عهده این دستگاه است، لذا در زمان خرید باید به نکات مهمی توجه کرد. 

انواع هود آزمایشگاهی

هود نیز مانند سایر تجهیزات آزمایشگاهی مدل ها و انواع گوناگونی دارد که هر یک با توجه به ویژگی های خود، کاربردهای متفاوتی خواهند داشت. در ادامه به انواع آنها می پردازیم:

• هود شیمیایی: از هود شیمیایی جهت مکش بخار و دود که در جریان احتراق و آزمایش مواد شیمیایی در آزمایشگاه به وجود می آید، استفاده می کنند. با استفاده از هود شیمیایی کلیه دود و بخارات به فضای خارج از آزمایشگاه منتقل می شوند. دود و بخارات توسط فن به بیرون هدایت شده و داخل محفظه مواد شیمیایی نگهداری می شوند. مزیت استفاده از این هود بر هیچکس پوشیده نیست زیرا مواد سمی و شیمیایی که سبب سرطان خواهد شد را برای حفاظت از جان اپراتور به خارج هدایت می نماید. 
• هود کانوپی: محل قرار گیری هود کانوپی روی دیوار، سقف و در جای از قبل تعیین شده ای است. علت آن بر می گردد به این مسئله که فن این دستگاه را نمی توان روی هود تعبیه کرد از اینرو در فضایی خارج از آزمایشگاه نصب می شود. عملیات شیمیایی که در آزمایشگاه با وجود هود کانوپی انجام می شود دقیقا باید زیر هود صورت گیرد تا دود و بخارات شیمیایی به راحتی به سمت بالا حرکت کرده و توسط هود کانوپی از فضای داخلی خارج شوند.
• هود میکروبی: هود میکروبی با نام لامینار هم شناخته می شود. از آن برای کشت تومور، سلول مورد نظر یا کشت بافت استفاده می شود. هود میکروبی در عملیات های میکروبیولوژی وظیفه تهویه هوای آزمایشگاه را بر عهده دارد. این هود به دو شکل کابین دار و بدون کابین تولید می شود. مدل بدون کابین آن کاربرد بیشتری دارد. 
• هود لامینار دارای جریان خطی است. این هود یکی از مهمترین و ضروری ترین انواع هود می باشد. این هود دارای سه نوع است که در ادامه مقاله به آنها می پردازیم.
• هود بازویی: هود بازویی دارای بازوهایی است که قابلیت جابجایی داشته و در کلیه نقاط آزمایشگاه با توجه به متراژ تعیین شده، قابل جاگذاری است. این هود همانند دیگر هودهایی که تاکنون در مورد آنها صحبت شده است، وظیفه دارد تا فضا و محصول را در برابر عفونت و بیماری محافظت نماید. این کار توسط فیلترهای HEPA، اشعه UV و حرارت صورت می گیرد. 
• هود ایمنی زیستی: هود ایمنی زیستی مسئول کنترل ذرات موجود در هوا است. در آزمایشگاههایی که عملیات میکروب شناسی، تهیه اسید و ذرات خطرناک انجام می شود، وجود ذرات معلق در هوای سمی سبب مشکلات تنفسی خواهد شد. هود ایمنی این ذرات خطرناک معلق را از ذرات هوا جدا می کند.

کاربرد هود آزمایشگاهی

از کاربردهای هود نگهداری و محافظت از موادی درون محفظه در برابر آلودگی های محیطی را میتوان نام برد. حفاظت از اپراتور و کارشناسان در حین عملیات در آزمایشگاه نیز از جمله کاربری های هود می باشد. همچنین باعث می شود تا بخارات، مواد سمی و خطرناک به خارج از فضای آزمایشگاه هدایت شود و اپراتور آن را تنفس نکند. علاوه بر این، استفاده از هود آزمایشگاهی باعث رعایت استانداردهای ایمنی و اخذ تاییدیه های بهداشتی برای مراکز تحقیقاتی و صنعتی می شود.

چه آزمایشگاه‌هایی به هود آزمایشگاهی نیاز دارند؟

استفاده از هود آزمایشگاهی در بسیاری از محیط‌های تحقیقاتی، صنعتی و آموزشی ضروری است. این تجهیزات با ایجاد جریان کنترل‌شده هوا، از انتشار بخارات شیمیایی، ذرات معلق و آلودگی‌های میکروبی جلوگیری کرده و ایمنی محیط کار را افزایش می‌دهند. به همین دلیل در انواع مختلف آزمایشگاه‌ها از هودهای آزمایشگاهی استفاده می‌شود.

در آزمایشگاه‌های شیمیایی هود شیمیایی برای تخلیه بخارات سمی، گازهای خطرناک و ترکیبات فرار مورد استفاده قرار می‌گیرد. بسیاری از واکنش‌های شیمیایی می‌توانند بخارات مضر تولید کنند و استفاده از هود باعث می‌شود این بخارات به خارج از محیط آزمایشگاه هدایت شوند و خطرات احتمالی برای اپراتورها کاهش یابد.

در آزمایشگاه‌های میکروبیولوژی و کشت سلولی معمولاً از هود لامینار یا هود ایمنی زیستی استفاده می‌شود. این هودها با ایجاد جریان هوای فیلتر شده، از آلودگی نمونه‌ها جلوگیری کرده و شرایطی استریل برای انجام آزمایش‌ها فراهم می‌کنند. در محیط‌هایی که با باکتری‌ها، ویروس‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا کار می‌شود، استفاده از هود ایمنی زیستی اهمیت بسیار زیادی دارد.

آزمایشگاه‌های دارویی و صنایع بیوتکنولوژی نیز از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان هود آزمایشگاهی هستند. در این مراکز برای تولید دارو، انجام تحقیقات زیستی و کنترل کیفیت محصولات دارویی، وجود محیطی پاک و کنترل‌شده ضروری است و هودهای لامینار یا بیولوژیکال سیفتی کابینت در این فرایند نقش مهمی دارند.

علاوه بر این، در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی دانشگاهی، مراکز تشخیص طبی، آزمایشگاه‌های صنایع غذایی و مراکز کنترل کیفیت صنعتی نیز استفاده از هود آزمایشگاهی برای افزایش ایمنی، کاهش آلودگی و بهبود دقت آزمایش‌ها اهمیت زیادی دارد.

به طور کلی، هر محیطی که در آن با مواد شیمیایی خطرناک، عوامل میکروبی، ذرات معلق یا نمونه‌های حساس آزمایشگاهی کار می‌شود، برای حفظ ایمنی پرسنل و جلوگیری از آلودگی نمونه‌ها به هود آزمایشگاهی مناسب نیاز دارد.

انواع هود لامینار

با توجه به الگوی وزش هوایی که در هود لامینار وجود دارد به سه نوع تقسیم بندی می شود که شامل موارد زیر می باشد:

1. کلاس 1: هود لامینار با نام هود کشت بافت نیز شهرت دارد و جریان هوای آن به صورت افقی است. با توجه به اینکه از این هود در آزمایشگاههای کشت بافت و تکثیر گیاهان بهره می برند لذا اپراتور با خیالی آسوده ساقه گیاهان را برای تکثیر برش می دهد تا در محیط های کشت بافت قرار گیرند. 
2. کلاس 2: هود لامینار کلاس 2 به هود میکروبی شهرت دارد که دارای جریان هوای عمودی است. کاربرد این نوع هود در آزمایشگاه هایی است که کشت سلولی از قبیل باکتری ها، ویروس ها و عوامل بیماری زا برای کشت بافت در محیط انجام می شود. در محیط های آزمایشگاهی که مواد سمی وجود دارد نیز از این هود بهره می برند تا ذرات خطرناک موجود در هوا به سرعت از فضای آزمایشگاه دفع شوند و از این طریق از اپراتور در برابر ذرات سمی محافظت می کند.
3. کلاس 3: هود لامینار کلاس 3 که با نام گلاوباکس نیز شناخته می شود، دارای جریان هوا نمی باشد. این دستگاه مجهز به عایق گاز است و بالاترین حد حفاظت از اپراتور و نمونه را در آزمایشگاه در حین عملیات برعهده دارد.

وجود هود لامینار یکی از ابزارهای مهم آزمایشگاهی است که به کاربر کمک میکند. در آزمایشگاهها گازهای خطرناک و سمی وجود دارند که برخی از آنها در مجاورت هوا و آب تغییرات شیمیایی خطرناکی را به وجود می آورند از اینرو داخل محفظه این هود از گاز نیتروژن بی اثر انباشته شده است که کاربر با استفاده از دستکش بدون تماس با مواد و نمونه ها به انجام عملیات تحقیقاتی خود ادامه می دهد. 

تفاوت انواع هود آزمایشگاهی

هودهای آزمایشگاهی با توجه به نوع کاربرد، نحوه جریان هوا و سطح ایمنی مورد نیاز در چند دسته مختلف طراحی می‌شوند. شناخت تفاوت بین انواع هود آزمایشگاهی به کاربران کمک می‌کند تا متناسب با نوع فعالیت آزمایشگاه، تجهیزات مناسب را انتخاب کنند.

هود شیمیایی بیشتر برای کار با مواد شیمیایی فرار، بخارات اسیدی و ترکیبات سمی استفاده می‌شود. در این نوع هود، جریان هوا به گونه‌ای طراحی شده است که بخارات و گازهای خطرناک را از محیط کار اپراتور دور کرده و به خارج از آزمایشگاه منتقل می‌کند. هدف اصلی هود شیمیایی محافظت از اپراتور و محیط آزمایشگاه در برابر بخارات خطرناک است.

هود لامینار بیشتر برای جلوگیری از آلودگی نمونه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این نوع هود، جریان هوا به صورت یکنواخت و لایه‌ای (Laminar Flow) از فیلتر HEPA عبور کرده و محیط کاری استریل ایجاد می‌کند. به همین دلیل در آزمایشگاه‌های کشت سلولی، میکروبیولوژی و صنایع دارویی کاربرد زیادی دارد.

هود ایمنی زیستی (Biological Safety Cabinet) علاوه بر محافظت از نمونه، از اپراتور و محیط نیز محافظت می‌کند. این نوع هود با استفاده از سیستم‌های فیلتراسیون پیشرفته و طراحی خاص جریان هوا، برای کار با عوامل بیماری‌زا و نمونه‌های بیولوژیکی خطرناک مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به طور کلی تفاوت اصلی انواع هود آزمایشگاهی در نوع جریان هوا، سطح ایمنی، نوع فیلتراسیون و هدف استفاده از آن‌ها است و انتخاب صحیح آن باید بر اساس نوع فعالیت آزمایشگاه انجام شود.

نکات مهم در خرید و نگهداری هود آزمایشگاهی

انتخاب صحیح هود آزمایشگاهی تاثیر مستقیمی بر ایمنی کارکنان، کیفیت نتایج آزمایش و عملکرد تجهیزات آزمایشگاهی دارد. بنابراین هنگام خرید این دستگاه باید به چند نکته مهم توجه کرد.

یکی از مهم‌ترین موارد در خرید هود آزمایشگاهی، نوع کاربرد آن است. برای مثال در آزمایشگاه‌های شیمیایی معمولا از هود شیمیایی استفاده می‌شود، در حالی که برای کارهای میکروبی و کشت سلولی استفاده از هود لامینار یا هود ایمنی زیستی مناسب‌تر است.

ابعاد و ظرفیت هود نیز باید متناسب با فضای آزمایشگاه و نوع فعالیت انتخاب شود. استفاده از هودهای کوچک در محیط‌های پرکار ممکن است باعث کاهش کارایی سیستم تهویه شود.

کیفیت فیلترها و سیستم تهویه از دیگر عوامل مهم در انتخاب هود آزمایشگاهی است. بسیاری از هودها از فیلترهای HEPA برای جذب ذرات معلق و آلودگی‌های میکروبی استفاده می‌کنند که باید از کیفیت و استاندارد لازم برخوردار باشند.

در کنار انتخاب صحیح، نگهداری و سرویس دوره‌ای هود آزمایشگاهی نیز اهمیت زیادی دارد. تعویض به‌موقع فیلترها، بررسی عملکرد فن و سیستم تهویه، تمیزکاری منظم محفظه داخلی و انجام بازرسی‌های ایمنی از جمله اقداماتی هستند که باعث افزایش طول عمر دستگاه و حفظ عملکرد بهینه آن می‌شوند.

رعایت این نکات نه تنها ایمنی محیط آزمایشگاه را افزایش می‌دهد، بلکه از بروز آلودگی در نمونه‌های آزمایشی و کاهش کارایی تجهیزات نیز جلوگیری می‌کند.

ساختار هود آزمایشگاهی

هود لامینار نیز مانند کلیه هودها از اتاقکی از جنس استیل مرغوب و با کیفیت ساخته شده است. قسمت جلوی آن شیشه ای است و به راحتی بالا و پایین می رود و به کاربر این امکان را داده است که بتواند با چشم شاهد انجام کار توسط دستهایش در داخل محفظه باشد. هودها دارای پریز برق، موتور الکتریکی، اشعه ماوراء بنفش، خرطوم هایی جهت تخلیه هوا و سیستم تهویه هوا می باشند. ذرات سمی در داخل آزمایشگاه از راه فیلتر HEPA و لوله های تخلیه به فضای بیرون و مخصوص انتقال می یابند.. نگهداری دوره ای فیلترها نقش مهمی در عملکرد صحیح هود آزمایشگاهی دارد.

اجزاء هود آزمایشگاهی:

هود آزمایشگاهی نیز مانند کلیه تجهیزات دارای اجزاء تشکیل دهنده است که هر یک وظیفه ای را برعهده دارند که در ادامه به آنها می پردازیم:

• بدنه خارجی: به قسمت جلوی هود گفته می شود که جریان هوا به سمت داخل را کاهش می دهد و از اپراتور در برابر ریزشهای جزئی مواد سمی محافظت می کند.
• بافل: جریان هوای داخل محفظه هود توسط بافل تنظیم می شود. همچنین بافل صفحات متحرکی در قسمت پشت هود است و با ایجاد شکاف هایی، باعث مکش هوا می شود تا جریان هوا به شکل یکسان منتشر شود.
• مبانیر: این قسمت سبب حفظ سرعت دهانه ثابت به شکل مستقل از قسمت پنجره می شود.
• پنجره: از صفحه ای شیشه ای و متحرک تشکیل شده که محفظه داخلی را پوشانده که می تواند به صورت افقی، عمودی یا ترکیبی از هر دو نصب شده باشد. کاربرد آن حفاظت مکانیکی از کاربر در مقابل ذرات خطرناک می باشد.
• منبع روشنایی: منبع روشنایی در هود شامل لامپ هایی در بیرون از هود می باشد که از جنس ضد جرقه هستند  تا احتمال خطر انفجار، اپراتور را تهدید نکند. 

نتیجه‌گیری درباره هود آزمایشگاهی

هود آزمایشگاهی به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین تجهیزات ایمنی و کنترل کیفیت در محیط‌های آزمایشگاهی، نقشی دوگانه در حفاظت از سلامت پرسنل و تضمین صحت نتایج آزمایشی ایفا می‌کند. انتخاب صحیح نوع هود—اعم از هود شیمیایی برای دفع بخارات سمی، هود لامینار برای کشت‌های سلولی و میکروبیولوژیک، یا هود ایمنی زیستی برای کار با عوامل بیماری‌زای خطرناک—نیازمند شناخت دقیق نیازهای آزمایشگاه، نوع مواد مورد استفاده و سطح حفاظت مورد نظر است.

رعایت استانداردهای نصب، نگهداری منظم فیلترها و آموزش صحیح اپراتورها نه‌تنها طول عمر تجهیزات را افزایش می‌دهد، بلکه از هزینه‌های احتمالی ناشی از آلودگی نمونه‌ها یا آسیب‌های جانی پیشگیری می‌کند. در نهایت، سرمایه‌گذاری هوشمندانه در انتخاب و بهره‌برداری صحیح از هود آزمایشگاهی، سنگ بنای ایجاد محیطی امن، استاندارد و کارآمد برای فعالیت‌های تحقیقاتی و تشخیصی محسوب می‌شود.پ

سوالات متداول درباره هود آزمایشگاهی